Jawornik Polski - historia

Osadnictwo zaczęło się rozwijać za Władysława Opolczyka, który w 1377 r. nadal prawo lokacyjne Ladomirowi Woloszynowi na założenie wsi Hadle (na prawie woloskim). Miejsce przeznaczone na wieś dokument określa, jako Hodle Pole i nazywa je "pustynia", co może było w związku z istnieniem tam jakiejś osady w poprzednim okresie.

Wieś Hadle, założona w roku 1377, już w 1458 roku dzieliła się na dwie części, z których jedna należała do Jana Pileckiego, druga do Małgorzaty z Dynowa, o czym świadczą zapiski ziemskie sanockie. Zapewne już wówczas obie części należały do dwóch różnych ziem, przemyskiej i sanockiej, w każdym razie w r. 1589 jedna wieś Hadle figurowała w jednej z ziem a inne Hadle w drugiej. Odrębność ta zachowała się do dnia dzisiejszego, bowiem istnieją obok siebie osobne wsie: Hadle Szklarskie i Hadle Kańczuckie.

Ślady pochodzenia pierwszych osadników, składających się z elementów ruskich i napływowych wołoskich, dają się zauważyć w sposobie zabudowy wsi w formie łańcuchówki. Chaty kryte były słoma, przeważnie o dachach czterospadowych, a resztki folkloru mieszkańców odmienne niż we wsiach sąsiednich.

W 1428 roku pod nazwa Swiatoniowa Wola (według dokumentu wystawionego przez Spytka z Tarnowa) istniała wieś, która później od założonego klasztoru ruskiego zmienia nazwę na Manasterz. Oznaczało to, ze był lokowany na prawie polskim lub niemieckim i ze pierwotni osadnicy byli pochodzenia polskiego, co nie wyklucza, ze obok nowo zakładanej osady istnieć już mogła stara osada, zwana Manasterzem.

Z tego tez czasu pochodzą wzmianki o Zagórzu. W południowo-zachodniej jego części nazywanej Turaczynem lub Wola Turaczynska byl niegdyś dwór i folwark. Nazwa wsi Turaczyn wywodzi się od nazwy rzeczki Turzy Potok (1531). Rzeczka ta wypływa z lasów zagórskich i pod dawnym dworem w Zagórzu wpada do Mleczki. Do 1484 roku wieś należała do Koniecpolskich, a potem Kmitów pod nazwa Zagórze.

W 1448 roku w przywileju lokacyjnym Dylagówki jest pierwsza wzmianka o Jaworniku. Tereny te należały w tym czasie do rodu Kmitów. Przywilej lokacyjny, w którym po raz pierwszy wymienia się Jawornik wydala Malgorzata z Dynowa 4 kwietnia 1448 roku Janowi Dylagowi jako osadzcy. Należy przyjąć, ze wieś Jawornik powstała kilka lat wczesnej miedzy wsiami Szklary i Hadle i w roku wystawienia przywileju była już znaczna osada, skoro w 1472 r., a wiec w 24 lata później, Jawornik figuruje w dokumentach już jako miasto. Od tego, bowiem roku zachowała się księga ławnicza, w której figuruje miasto Jawornik. Nazwa miasta Jawornik wywodzi się od najczęściej występującego tu drzewa jaworowego, gdyż jeszcze w XVI wieku w okolicach Jawornika znajdowały się ogromne lasy. Drugi człon nazwy "Polski" powstał zapewne dopiero w XVI wieku jakby dla podkreślenia, ze zamieszkiwała tu ludność wyłącznie polska w odróżnieniu od sąsiednich miejscowości polsko - ruskich (dopiero w drugiej połowie XVII w. Osiedliły się tu pierwsze rodziny narodowości żydowskiej). Miasto Jawornik rządziło się prawem magdeburskim. Od tego roku dotychczasowa wieś Jawornik nazwana została Przedmieściem. W okresie średniowiecza różna była pisownia miasta: Jawornyk (1472), Jawornyczek (1508), Iawornyk (1531).

O lokacji miasta w przedziale czasowym 1448-1472 zadecydowało dogodne położenie przy trakcie komunikacyjnym przebiegającym dolina rzeki Mleczki z Przeworska w kierunku Bachórza. W tej miejscowości ta lokalna droga laczyla się z waznymi traktami handlowymi prowadzącymi na Węgry. Nie ulega zatem wątpliwości, ze powstałe miasto swa dole i niedole wiązało ze szlakiem handlowym.

W XVI w. w okolicach Jawornika były jeszcze znaczne lasy, o których wspominają działy graniczne, niewymieniajace znanych później osad. W 1599 r. w lasach Jawornickich istnieje huta szkła i wtedy dopiero posiadamy pierwsza wzmiankę o Hucisku. Później w latach 1673 i 1674 powstaje tu wieś Hucisko Jawornickie. Wieś Widaczów powstała prawdopodobnie przed 1599 r.

Wszystkie wsie obecnej gminy na przełomie XIV i XV wieku należały do Kmitów. W tym czasie istnieje tendencja do zasiedlania tych obszarów przez polskie rody w celu pozyskania zwolenników do obrony granic.

W połowie XVI wieku Jawornik i okolice należą już do osławionego rodu Stadnickich. Stanisław Mateusz Stadnicki byl jednym z najżarliwszych różnowierców w Polsce, uchodził za główny filar reformacyjnego ruchu. On to tez zamienił kościół rzymskokatolicki w Jaworniku na zbór helwecki, a dokumenty o powstaniu parafii zniszczył. Było to przed 1563 r. Skuteczna walkę z heretykami podjął nowo powolany biskup przemyski Wojciech Baranowski, który odebrał innowiercom kościół w Jaworniku Polskim. Nowa parafie w Jaworniku ufundował w roku 1587 kasztelan sanocki Marcin na Zmigrodzie Stadnicki, syn Mateusza. W skład klucza dóbr, które posiadał Marcin wchodził miedzy innymi Jawornik z wsiami: Kosztowa, Huta Kosztowska, Laskówka i Hadle. Następnie klucz Jawornik Polski z pięcioma wsiami przejął Michal Zebrzydowski, miecznik koronny i wojewoda krakowski. To wlasnie Michal Zebrzydowski w 1640 roku wraz z Magdalena z Bialobrzegów Korycinska odnowił fundacje kościoła parafialnego w Jaworniku Polskim.

W drugiej połowie XVI wieku i pierwszych latach XVII miasteczko Jawornik Polski i okoliczne wsie przeżywały swój największy okres świetności.

W tym czasie rozwijało się rzemiosło i handel. Mieszkańcy zajmowali się wyrobem kolczug i koszulek drucianych dla towarzyszy pancernych, syceniem miodu i rolnictwem. Jawornik był miastem otwartym, bez fortyfikacji, o kwadratowym rynku i drewnianej zabudowie. Poszczególne domy oddzielały od siebie różnej szerokości wjazdy tzw. miedzuchy prowadzacie do położonych w głębi zabudowań gospodarczych. Jawornik jako miasto pełnił bardzo istotna role w latyfundiach magnackich, będąc ośrodkiem administracyjno gospodarczym dóbr. W mieście mieszkała administracja i służba dworska niższego szczebla. Miasto było tez głównym organizatorem wymiany handlowej o regionalnym zasięgu. Organizowane targi były miejscem zbytu płodów rolnych z folwarków pańskich oraz w mniejszym zakresie wyrobów miejscowego rzemiosła. Do Jawornika przyjeżdżała okoliczna szlachta, by zaopatrzyć się w wyrabiane tu kolczugi, istotny element uzbrojenia.

W 1656 roku przez omawiane tereny przeszły oddziały marszałka wielkiego koronnego S. Lubomirskiego idące na odsiecz zagrożonemu przez Szwedów Przemyślowi. Zaś w roku następnym okolicami Jawornika Polskiego przeszedł około 1000 oddział jazdy wojsk Rakoczego. Przemarsze wojsk powodowały ubożenie mieszkańców dzisiejszej gminy Jawornik Polski. Po tych wydarzeniach, a następnie epidemii choroby tzw. zarazy morowej przyniesionej przez wojsko, ziemie te nawiedziło jeszcze jedno nieszczęście - niekarne, własne, zaciężne wojsko utrzymujące się z rabunku i grabieży. Od tego czasu następuje stopniowy i powolny upadek miasteczka i ubożenie mieszkańców okolicznych wsi.

W drugiej połowie XVII wieku właścicielem miasteczka byl Grzegorz Antoni z Kozielska Oginski, Wielki Chorąży Wielkiego Księstwa Litewskiego, starosta wolkowyski, i on tez podejmuje próbę podniesienia Jawornika z upadku, ożywia handel i rzemiosło. W tym celu Oginski w 1680 roku wystawił dokument "Prawo miasteczka Jawornika".

W 1772 roku nastąpił pierwszy rozbiór Polski, ziemia sanocka znalazła się pod zaborem austriackim. Zaborcy zlikwidowali wszystkie polskie urzędy i stworzyli administracje według zasad obowiązujących w Austrii. Teren Galicji i Lodomerii, tak bowiem zostaly nazwane przez zaborcę te tereny, został podzielony na cyrkuly, w ich liczbie znalazł się cyrkul sanocki, do którego należały tereny dzisiejszej gminy Jawornik Polski. Władze przejęli urzędnicy austriaccy, wojsko i żandarmeria. Od nowych poddanych władze zaborcy zażądały przysięgi na wierność austriackiej cesarzowej. Dostojnicy składali ja we Lwowie, stolicy królestwa, mieszczanie, chłopi i Żydzi w swych miejscowościach na ręce lokalnych urzędników. Ówczesny Jawornik był jeszcze miastem, tu odbywały się 8 razy w roku jarmarki i cotygodniowe targi. Podstawa utrzymania ludności stało się rolnictwo i chałupniczy wyrób przedmiotów codziennego użytku. Drobny handel zestal bowiem opanowany przez Żydów, a z rzemiosła pozostało druciarstwo i sporadycznie tkactwo.

Pod koniec XVIII wieku dobra położone w Jaworniku i Szklarach należały do rodziny Gurskich. W roku 1838 powstał w Jaworniku kościół murowany. W połowie XIX w. zbudowano tez kaplice cmentarna, a nieco później synagogę (synagoga już nie istnieje, została zburzona w latach 90-tych XX wieku). Były to pierwsze budowle murowane w Jaworniku. Po śmierci Walentego Gurskiego dobra odziedziczył jego syn Stanislaw Leonard Gurski, a po jego śmierci wdowa. Następnie wyrokiem Sadu Obwodowego w Rzeszowie z dnia 4 listopada 1864 roku, wobec zadłużenia majątku, dobra te przejął Leon Kellermann - prawdopodobnie Niemiec z pochodzenia. Od 1872 roku jako właściciel dóbr jawornickich figuruje Zygmunt Chmielowski.

Jednym z podstawowych zadań administracji kościelnej w ówczesnych czasach było prowadzenie nauki nie tylko religii, ale także pisania, czytania i rachowania. Szkoła parafialna w Jaworniku na zlecenie władz kościelnych powstała prawdopodobnie w XVIII wieku. Pierwsza jednak pisana wzmianka o jawornickiej szkole pochodzi z 1851 roku, kiedy to miejscowy proboszcz ustalił liczbę zdatnych do szkoły dzieci z całej parafii. Nauczycielem w szkole był proboszcz, któremu obowiązki pedagogiczne pomagał wykonywać organista. W 1873 roku w szkole oprócz proboszcza zatrudniono jednego nauczyciela. Izba lekcyjna mieściła się w niewykończonym budynku stojącym tradycyjnie nieopodal kościoła. W styczniu 1873 roku władze miasta i gminy Jawornik spisały akt fundacyjny szkoły, w celu poprawy warunków nauczania. Jedna izba szkolna nie była w stanie pomieścić wszystkich dzieci, toteż nauka obywała się w izbach prywatnych domów.

W 1896 roku Jawornik utracił prawa miejskie. Stanowił jednak nadal lokalne centrum administracyjno - handlowe dla okolicznych wsi. W 1905 roku powstała tu Kasa Stefczyka obejmująca swoim zasięgiem okoliczne wsie. W 1910 roku wybudowano tu okazała, jak na owe czasy, czteroklasowa szkole, w której znajdowało się mieszkanie dla nauczyciela i kancelaria. W Jaworniku odbywały się jeszcze do 1913 roku, raz w miesiącu "roki" Sadu Powiatowego w Tyczynie oraz cotygodniowe jarmarki.

W 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Częste przemarsze wojsk austriackich i rosyjskich, rekwizycje, pożogi, a pózniej epidemia "hiszpanki" wyniszczyły i zdziesiątkowały ludność i osłabiły gospodarkę Jawornika. Dodatkowo jesienią 1918 roku zmarło wiele osób (szczególnie w Hucisku Jawornickim) na tyfus plamisty przyniesiony przez żołnierzy. Podczas wojny polsko - rosyjskiej w 1920 roku do Jawornika przybyło wiele osób spoza Sanu, głównie ziemian, którzy uchodzili przed Armia Czerwona.

W okresie kryzysu gospodarczego (1928 - 1935) ludność Jawornika bardzo zubożała. Jedynym źródłem dochodów były plony z karłowatych gospodarstw, które na skutek podziałów rodzinnych coraz bardziej się kurczyły. Gospodarstwa jedno

i dwumorgowe nie należały do rzadkości. Niejednokrotnie dochody z takich gospodarstw nie pozwalały opłacić podatków. Powoli wieś stawała się prawie samowystarczalna. Chłopi uprawiali len i konopie, które dawały włókno i nasiona.

W prymitywnych warsztatach tkackich wyrabiano płótno na odzież, a ziarno w olejarniach przerabiano na olej. Handel pozostał nadal w rękach Żydów, a z rzemiosła rozwijało się kowalstwo, kołodziejstwo, stolarstwo, szewstwo i krawiectwo.

Dalsza degradacja byłego miasteczka Jawornik Polski nastąpiła w 1934 roku. W tym to bowiem roku została wydana ustawa o gminach zbiorowych i wsie Jawornik Polski i Jawornik Przedmieście zostały włączone do gminy zbiorowej w Hyznem. Pomimo utraty praw miejskich i praw gminy, Jawornik nadal pozostali lokalnym centrum dla okolicznych wiosek. Wynikało to z wieloletniej tradycji, lokalizacji, jak również z wielu inicjatyw społecznych i gospodarczych mieszkańców Jawornika. W 1931 roku w Jaworniku zlokalizowano Urzad Pocztowy i Spółdzielnie Mleczarska, która w latach 1937 -1938 wybudowała zakład mleczarski. W tym tez okresie czasu założono Spółdzielnie Spożywców "Jedność", poprzedniczkę Spółdzielni Samopomoc Chłopska.

W 1936 roku wybudowano Dom ludowy, który dla podtrzymania tradycji miejskiej nazwano "ratuszem". Przed wybuchem II wojny światowej Jawornik wkroczył na drogę intensywniejszego rozwoju.

10 września 1939 roku pojawiły się w Jaworniku wojska niemieckie. W okresie II wojny światowej stale zakwaterowane były w szkole, ratuszu, domach prywatnych i specjalnie zbudowanych barakach obok ratusza. W Jaworniku Niemcy zorganizowali przejściowe getto, w którym zgromadzono Żydów z okolicznych wiosek. Cześć Żydów rozstrzelano na miejscu (około 20 osób), a pozostałych przewieziono

w 1942 roku, w chwili likwidacji getta, do getta w Rzeszowie. Od momentu okupacji niemieckiej już w 1939 roku zaczął rozwijać się ruch oporu, który szczególnie wyrażał się w organizacji tajnego nauczania. Od grudnia 1939 roku na omawianych terenach zaczely powstawać organizacje zbrojne, takie jak Związek Walki Zbrojnej czy Bataliony Chłopskie. Organizacje te miały za zadanie sabotaż gospodarczy i likwidacje mniejszych grup okupanta. Jawornik Polski i okolice zostały wyzwolone 27 lipca 1944 roku przez wojska radzieckie.

Po wojnie Jawornik Polski nadal należał do gminy w Hyznym, ale już w 1954 roku stal się siedziba Gromadzkiej Rady, do której należały miejscowości: Jawornik Polski, Przedmieście i Szklary. W wyniku reorganizacji terytorialnej kraju od 1 stycznia 1973 roku Jawornik Polski stal się siedzibą gminy, do której zostały przyłączone miejscowości: Widaczów, Hadle Szklarskie, Hadle Kanczuckie, Manasterz, Zagórze i Hucisko Jawornickie. W tych latach Jawornik rozwinął się gospodarczo. W 1955 roku rozpoczęto elektryfikacje tych terenów. W 1957 roku uruchomiono

w "ratuszu" stale kino. W 1958 roku powstała Publiczna Biblioteka Gromadzka. W tych latach powstały tez banki spółdzielcze i ośrodki zdrowia w Jaworniku i Manasterzu.

W Hadlach Szklarskich w dawnym dworku powstała Izba Porodowa

i Ośrodek Zdrowia. W 1963 roku powstał w Jaworniku Zakład Drzewny. Od 1968 r. funkcjonuje tez w Jaworniku Zakład Metalowy. Dwa lata później utworzono zakład włókienniczy. W latach siedemdziesiątych wybudowano wyciąg narciarski i basen kąpielowy, które obecnie czekają na inwestorów zainteresowanych ich uruchomieniem. W dawnych pomieszczeniach po likwidacji Izby Porodowej utworzono bazę hotelowa.

Można powiedzieć, ze lata osiemdziesiąte oraz dziewięćdziesiąte XX wieku zmieniły oblicze tutejszej wsi, podniósł się poziom życia ludności, wzrosła sieć placówek usługowych i gospodarczych.

Od czerwca 1996 roku gmina nalezy do Zwiazku Turystycznych Gmin Pogórza Dynowskiego.

Obecnie władze gminy rozpoczęły starania o przywrócenie Jawornikowi Polskiemu praw miejskich. Jawornik Polski utracił prawa miejskie w 1896 r., obecnie w wyniku starań udałoby się je odzyskać najwcześniej w 2006 roku. Stałoby się to wiec w 110 rocznice utraty praw miejskich. Jawornik Polski dołączyłby do trzech miast z terenu powiatu przeworskiego, czyli: Przeworska, Kanczugi i Sieniawy.